Kural 1
Alfabe
Esperanto 28 harf kullanır. Q, W, X ve Y yoktur. Altı harfin işareti vardır: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ. Her harfin bir sesi vardır. Nasıl yazılırsa öyle okunur.
ĉambro, ĝojo, ŝipo
oda, sevinç, gemi
Esperanto dilbilgisi
Zamenhof bu on altı kuralı 1887’de yayımladı. Biçimsel dilbilgisinin tamamı budur. Bir kez öğrenin; gizli bir istisna listesi yoktur.
Kural 2
İsimler -o ile biter
Her isim -o ile biter. Çoğul -j ekler: libro / libroj. Belirtili nesne -n ekler: Mi legas libron. (Kitap okuyorum.)
hundo, hundoj, hundon
köpek, köpekler, köpeği
Kural 3
Sıfatlar -a ile biter
Sıfatlar -a ile biter ve uyum gösterir: bona libro, bonaj libroj, bonan libron. Söz dizimi serbesttir.
granda urbo / grandajn urbojn
büyük şehir / büyük şehirleri
Kural 4
Sayılar değişmez
Asıl sayılar değişmez: unu, du, tri… -j veya -n almazlar. Sıra sayıları -a ekler: unua, dua.
du bonaj libroj · la unua tago
iki iyi kitap · ilk gün
Kural 5
Zamirler
mi (ben), vi (sen/siz), li (o, erkek), ŝi (o, kadın), ĝi (o, nesne), ni (biz), ili (onlar), oni (insan), si (kendi). İyelik: -a, mia libro.
Mia amiko vidas ŝin.
Arkadaşım onu görüyor.
Li vidas sin. Li vidas lin.
Kendini görür. Onu (başka bir erkeği) görür. si her zaman öznenin kendisidir; li başkasıdır.
Kural 6
Fiiller: herkes için tek biçim
Fiil kişiye ve sayıya göre değişmez. Mastar -i (lerni), şimdiki -as, geçmiş -is, gelecek -os, dilek -us, emir -u.
Mi lernas. Ili lernis. Ni lernos.
Öğreniyorum. Öğrendiler. Öğreneceğiz.
Mi volas lerni. Ŝi povas veni.
Öğrenmek istiyorum. O gelebilir. Başka fiilden sonra mastar -i kalır.
Kural 7
Zarflar -e ile biter
Sıfattan zarfa -e ile: bona / bone (iyi). Karşılaştırma: pli bone, plej bone.
Ŝi parolas bone kaj rapide.
İyi ve hızlı konuşuyor.
Kural 8
Edatlar yalın hâl alır
Edattan sonra -n’siz yalın: en la urbo. Yönelme için -n olabilir: en la urbon (şehre doğru).
Mi estas en la urbo. Mi iras en la urbon.
Şehirdeyim. Şehre gidiyorum.
Kural 9
Her sözcük yazıldığı gibi okunur
Sessiz harf ve sürpriz telaffuz yoktur. Sözcüğü görürsen söyleyebilirsin. Bu yüzden ilk günde konuşulur.
kaj, tre, hodiaŭ
ve, çok, bugün — yazıldığı gibi
Kural 10
Vurgu sondan ikinci hecededir
Vurgu her zaman sondan ikinci hecededir: ra-PI-da, es-pe-RAN-to, a-MI-ko. Tek kural, tüm sözcükler.
Esperanto, familio, lerni
es-pe-RAN-to, fa-mi-LI-o, LER-ni
Kural 11
Bileşik sözcükler açık kurulur
Niteleyen önde, ana sözcük sonda: vaporŝipo (buharlı gemi). Parçalardan yeni sözcükler tahmin edilir.
lernolibro, noktmezo, bonvena
ders kitabı, gece yarısı, hoş
Kural 12
Çifte olumsuzluk gerekmez
Bir olumsuz sözcük yeter. Mi scias nenion = hiçbir şey bilmiyorum. Anlamı tersine çevirmek istemiyorsanız ne ile başka olumsuzu üst üste koymayın.
Neniu venis. Mi ne komprenas.
Kimse gelmedi. Anlamıyorum.
Kural 13
Belirtme hâli yön gösterir
Bir yere doğru hareket için -n ekleyin, edat olmasa da: Mi iras hejmen (eve gidiyorum). Konum -n almaz: Mi estas hejme.
Ni veturas Londonon. Ni loĝas en Londono.
Londra’ya gidiyoruz. Londra’da oturuyoruz (çoğunlukla en ile).
Kural 14
Her edatın net bir anlamı vardır
al (yönelme), de (den/-in), en (içinde), kun (ile), por (için), pri (hakkında). Hiçbiri uymuyorsa je. Edatı bırakıp -n de kullanılabilir.
Mi parolas pri Esperanto kun vi.
Seninle Esperanto hakkında konuşuyorum.
Kural 15
Uluslararası sözcükler tanınır kalır
Avrupa’da ve ötesinde paylaşılan sözcükler tanıdık kalır, Esperanto eki alır: teatro, muziko, telefono. Sandığınızdan daha çok Esperanto biliyorsunuz.
universitato, muziko, telefono
üniversite, müzik, telefon
Kural 16
Tanımlık her zaman la’dır
Tek belirli tanımlık: la. Cinsiyet ve sayıya göre değişmez: la libro, la libroj. Belirsiz tanımlık yoktur. Libro “bir kitap” anlamına gelebilir.
La suno brilas. Infano ludas.
Güneş parlıyor. Bir çocuk oynuyor.
16 kuralın ötesi
Korelatifler
Kırk beş sözcük: beş baş, dokuz son. Kellerman bunları önce dilbilgisel ailelerinde, sonra tek tabloda verir. Izgarayı görünce kiam, ĉiam ve neniam aynı sonun üç ayrı başıdır.
Sözcük yapımı
Esperanto, birbirine bağlı olmayan biçimlerden bir depo ezberletmez. Kök saklar. Ekler, yalın sözcükler alışıldık olduktan sonra gelir — sonra bildiklerinizi çoğaltır. Yalnız mal- listeyi yarıya indirir.